Блог

Исақан

Райыс үлкен ұлы Исаханға «Еңбек» Таңба ауылынан ары Өрелге жетпей тау қойнауынан бастау алып Бұқтырмаға құятын Қансу деген бұлақтың бойын қыстап   отырған, Самай  елінің атақты төбе биі Мәкиленің тікелей ұрпағы Садықтың қызы Қапизаны алып беріп, ал өзінің қызы Бәтиманы Садықтың інісі Жүніске беріп қарсы құда болған. Ол заманда қызға беретін қалың малы болмай, өмірі жар сүймей өткен азаматтар да болған ғой.

Батима мен Жүністен Қасен, Қасейін, Қатипа деген балалар туған. Садықтың екі ұлы Әбдікерім болыспен бірге 1929 жылы Қытай асып кеткен екен.

Исахан мен Қапизадан тараған ұрпақтар: Ахмет, Бөкей, Бағдат, Ақтайлақ, Күләнда, Күләми, Ақбота (Ботай), Байтайлақ (Кәтей). Қапиза ұзын бойлы, қалың толқынды шашты, қараторының өңдісі болған екен. Исахан балаларының ішінде шешесіне түрімен келбеті өте ұқсас Ахмет болған. Бөкей болса әкесіне көбірек тартқан. Аналары Қапиза құдайдың құтты күні жатар алдындағы тілеуіне «Бабамыз Мәкиленің шешендігі мен өнерін менің ұрпағымның біріне бұйырта көр» — деп, Алладан сұрайды екен. Мүмкін сол ананың сөзі періштенің құлағына шалынған болар, мүмкін аузы дуалы болды ма кім білсін, әйтеуір Исахан мен Қапизадан тараған ұлдар да ешкімге есесін жібермеген.

Десек те сөзге келгенде дес бермейтін Ахмет, одан кейін Бағдат болған. Оралханның бойының ұзындығы, толқынданған қайратты қатты шашы осы әжесінен қалған белгі болса керек…

Күллі қазақ елін ашаршылық жайлаған 1933 жылдың көктемінде Толыбай жайлауында колхоздың бір отар қойын бағып отырған Исаханның інісі Достың қолындағы Ахмет үйленіп, жыл өте қайтыс болады. Ахметтің алғаны көрші Жаңаүлгі ауылындағы Әтембектің қызы Күлиә болатын. Олардың отбасында бала-шағадан екі ұл Сейсен, Сәрсенбі екі қыз Дүриә мен Күлиә еді. Әтембектің кемпірі жарықтық етті-жеңді үлкен адам болған. Ахмет жазылмас дертке шалдығып, ақырында өзіне-өзі қол жұмсаған.

Ахметтің жетісін беріп, ауылдан ауырып жайлауға әзер жеткен шешесі Қапиза да ұзақ жатпай, айналасы оншақты күннің ішінде қайтыс болады. Бұл бір мың тоғыз жүз отыз үшінші жылдың наурыз айының аяғы.

Кайтыс боларда қасына Бөкейді шақырып: Исаханның балаларының ішіндегі ең үлкені сенсің, Ахмет болса «анадай» болды…саған айтарым, мен бұл дүниелік емеспін, қырыққа келгенде ана дүние, бақилықтың адамы болғалы жатырмын… Өздерің  аман жүріңдер, біріңді-бірің тастамаңдар!.. Қазақта мынандай аталы сөз бар: «Түйеден қалған тұз жаман, шешеден қалған қыз жаман» дегендей, мына Күләндәні саған тапсырамын, Исахан мен Қапизаның жетім қызы дегізбе… Жалғанның жарығында сенің қолыңда болады, ақырет жалғанда өз қолыма табыс етесің – деп қызы Күләндәні, екінші ұлы Бағдатқа кіші қызы Күләмиді тапсырыпты.

Ол да бір колхоздың малының қамы үшін қатал табиғатпен жағаласып өткен заман еді. Ол кезде қазіргідей әрбір отар қойдың соңынан бір-бір ветбраш пен ветсанитары, зооттехнигі қойшымен бірге шұбап жүреді дейсің бе? Сол кезде қойдың құрттаған жерін, тұяғын тазалайтын, дәрісін беріп емдейтін де Исақанның өзі. Қойдың күзем жүні алынысымен қойшылар қыс қамына кіріседі. Жайлаудан күзеуге одан қыстауға көшкенде қора-жайдың, қойшының қоржын үйінің есік-терезесін, ішіндегі үш құдықты нан салатын пешінің жөндеу жұмыстарымен қоса отын-су қамдау сияқты қу тіршіліктің бітіп бермейтін жұмыстары тағы бар.

Исақанқызы Күләндәнің айтқандарынан.

Мағзұмов, Тоқтар. Алтайдағы алтын ұя. Райыстан-Оралханға дейін [Мәтін] : эссе-эллегия / Т. Мағзұмов. — Өскемен : Шығыс ақпарат, 2013. – 124 б.

Райыс

Райыстан Көркем, Исақан, Бәтима және Дос туған. Райыс арабша оқыған, ескіше сауатты болған адам. Тұрмысы орташа шаруа болғанымен, екі баласын уақытында отау тіктірген екен.

Дос — Әбдікерім болыстың биі атанған, жағы жоқ шешен болған. Райыс екінші ұлы  Досқа сол Таңба ауылындағы (қазіргі Еңбек ауылы) Уақ руының қызы Дүрияны  әперген. Дүриядан Сандуғаш, Қарлығаш деген екі қыз туған. Дүрия Доспен біраз жыл ғана отасып қайтыс болады. Қызы Қарлығаш бертін соғыс жылдары колхоз жұмысшыларымен далада шөп шауып жүрген жерінде  найзағайдың оты – жасын түсіп өмірден қайтты. Ал, Сандуғаш болса, күйеуге шыққан соң, Еңбектен арбамен, бірішкемен қалаға бидай тасып жүріп, судан өтіп бара жатып арба ауғанда, арбаның астында қалып, суға тұншығып қайтыс болады.

Досқа екінші әйелі Сарқыт туралы деректі көбірек табуға болады. Достың бірінші бәйбішесі Дүрия қайтыс болғанда күллі Қаратайдың қыздарына қарамай, сонау Тарбағатай асып Мұзбел, Татан, ары жағында Қытаймен шекаралас отырған он екі Абақ-керейдің Кебіс деген байының қызы Сарқытқа құда түсіпті. Сарқыттың Досқа ұзатылуы жайлы қызық оқиға да осы әңгімеде жазылған. Кезекті жазушының «Апамның астауы» әңгімесіне берейік:

«Апам — Алтайдың арғы бетіндегі Керей елінің қызы. Әкесі аса бай болған, текті тұқымның тұяғы. Апам еркелеп өскен жалғыз қызы, он беске толған соң; іргелес байдың ұлына жасауын беріп сыңсыта ұзатқан екен. Өз заманының аса көрікті қызы, әрі он саусағы өнер Апам босаға көрген бірер жылында-ақ, маңғаз, инабатты, пысық келін атанады. Содан, бір күні екі кештің арасында, басқа ауылдан сый қонақтар келіп, тай сойып, тай қазан ет асып жатқан шақта, жер-ошақтағы отты үрлей берем дегенде, Апамның шылауышына шала тиіп, лап етіп жанады. Тыртыстыра тар киген, екі жақтауы зерленген кимешек-шылауыш шешілмей, бет-аузы түгел күйіп қалған екен. Күйеуі де ізгілікті жақсы жігіт болған. Алты ай емдетіп, шыбын жанын аман алып қалыпты. Келіншегім жарымжан болып қалды деп кезептенбей, тату-тәтті өмір сүріпті. Алайда, бір жылдан соң өзі дүниеден қайтып, жесір қалған Апам төркініне оралған. Осы шақта Алтайдың теріскей бетіндегі Әбдікерім болыстың биі атанған жақ жоқ жоқ шешен жігіт, біздің атамыз Достың қатыны өліп, қыз таңдап бұлаңдап, қыр қыдырып, жер сыдырып жүрген. Әрі сері, әрі атақты, салт басты, сабау қамшылы жігітке тиеміз деп, бүкіл Қаратай елі қыздары қырылып қала жаздапты. Бірақ біздің атамыз бірде-біреуін менсінбеген. Сол менсінбеген қалпы, «Ауылдағының аузы сасық» дегендейін, Алтайдан асып арғы беттегі Керейден жар таңдайды. Күйеуі өліп, бет аузын күйік шалған Апамды көріп, атының артына мінгестіріп бір-ақ түнде алып қашып кеткен. «Дос келіншек әкеле жатыр, қырмызыдай құлпырған бізді көзіне ілмеп еді, Керейден алған қызы ай мен күндей сұлу шығар, көрелік» деп, алдынан шықса, ерні салпиған тыртық біреу екен, тамам қыз бетін шымшып күліпті. Сонда атамыз айтыпты: «Ей, Қаратайдың қатын-қыздары, неменеге жетісіп күлесіңдер, менің келіншегім «Еліңнің қыздары мынау ма» деп сендерге ернін шығарып отыр» — деп, сөз тауып кеткен екен марқұм.

Оралханның ата-анасы алыста малда жүргендіктен, әпкелерімен бірге Оралхан да көбінесе осы Сарқыт әжесінің тәрбиесінде болған. Ал көпті көрген әже тәрбиесі қашанда өнеге мектебі болған ғой. Ал Оралханның өзі әжесінің тәрбиесі жайлы осы «Апамның астауы» әңгімесінде өте жақсы баяндаған.

Райыс тұмасы жайлы бірер сөз. Осы бір қайың мен талы аралас масатыдай құлпырған қасиетті жерді арғы бабалары Ұзақ өз ұрпақтарына тіршіліктің тірегіндей етіп иелікке қалдырған. Топ шіліктің түбіндегі қысаңдау келген саладан жер астын тесіп қайнап шығып жатқан қайнарды күллі Шыңғыстай жұрты Райыс тұмасы дейтін. Өз заманында тым терең болмаса керек, жадағай саланың түбі үнемі суланып жатқанын көрген Райыс «бұлақ көрсең көзін аш» деген ұлылардың сөзін пір тұтып, тұманың көзін ашқан екен. Содан бері кейінгі ел Райыс тұмасы деп атап кетті. Райыс ұрпағына берекелі суын сыйлаған Райыс тұмасы болды.

Тезек

Ұзақтың үлкені Тезектен Бұғас, Тоғас, Қоқан, Қорқымбай, Райыс атты бес ұл тараған екен. Тезек қартайған шағында өзінің сүт  кенжесі Райыстың қолында қайтыс болғанда, қазіргі Шыңғыстай ауылының ортасындағы ескі зиратқа жерлепті. Қалың жұрт Тезекті арулап жуындырған суды Райыс тұмасынан алған деседі.

Исақанқызы Күләндәнің айтқандарынан.

Мағзұмов, Тоқтар. Алтайдағы алтын ұя. Райыстан-Оралханға дейін [Мәтін] : эссе-эллегия / Т. Мағзұмов. — Өскемен : Шығыс ақпарат, 2013. – 124 б.

Ұзақ

Қисық Ұзақтан Тезек, Оразалы, Ұласбай атты үш ұл тараған. Катонқарағайда Ұзақ ұрпағына құдай берген ырысы — Ұзақ тауы мен Райыс тұмасы бар. Ертеректе әр ру жаз жайлауы, қыс қыстауы бар бөлек-бөлек ауыл болып отырған. Ұзақ тауына жағалай орналасқан Райыс ұрпақтары да біреуден ілгері, біреуден кейін дегендей жібек арқау ұзақ сонар көштің жібін жалғастырып жүріп жатты. Бәрі Ұзақ тауын жайлап, Райыс тұмасынан су ішіп, жағаласып егіз қатар келе беретін заман мен тағдырдың жақсы мен жамандығын көріп өтті. Бәрінің кіндік қаны тамып, жарық дүниеге шыр етіп келген күндерінен бастап тіршілік нәрін берген Ұзақ тауы келер ұрпағына бірлік тұтастығын өсиет етіп қалдырса керек…

Исақанқызы Күләндәнің айтқандарынан.

Мағзұмов, Тоқтар. Алтайдағы алтын ұя. Райыстан-Оралханға дейін [Мәтін] : эссе-эллегия / Т. Мағзұмов. — Өскемен : Шығыс ақпарат, 2013. – 124 б.

Қисық

Қыйсықтан Құттықадам, Едіге, Айтқұл, Ұзақ, Көкілер тарап, «Бес Қисық» атанған.

Дәулеттің шөбересі (Досқұлы – Қисықтан) Көкі деген кісі ұрпақты болған. Бірнеше әйелдерінен 17 ұл көрген. Онан басқа алымта-қарымта заманында қарсы жақтан мал да, жан да қолды болып, басым жақ ағайын барысында олар бөліске түскен. Сондай бір мерзімде Көкі: «Мен мал алмаймын, жан алайын» — деп, қабағы түскен Ершен деген қалмақ баласы мен көзі қарақаттай жаудыраған қазақ баласы Ноғашты алыпты. Өзі кеңпейілді Көкі, балалы-шағалы болса да, Ершенді де, Ноғашты да бала етіп өсіріп, ержеткен соң «бөлтек балаға, селтек қыздарың бар ма?» — деп жүріп, екеуін де үйлендіріп, екі отау тігіпті.

Құдайдың құдіретімен… осы екеуінен де едәуір ұрпақ тарап, олардың ішінен тамаша ақындар да, шешендер де, әділ би де, орамды, пысық ауқатты бай адамдар да шыққан.

Ноғаштың Мәнекей деген баласынан 4 ұл туады. Аттары Күмпейіс, Көдебай, Таңырық, Тазбала төртеуі де өз қатарының алды, рулы елге белгілі жақсы жігіттер болып өседі. Ерекше өнерімен, өзі әнші, өзі ақын, өзі өте тұлғалы, келбеттісі Таңырық болады. Таңырық 18-20 жасынан бастап Қаратайға, Көкжарлыға белгілі ақын, әнші болып атағы шығады. Семей, Ом быға дейін барып, көп жиында айтысып, ән салып жүлде алған белгілі ақын екен.

ХVІІІ ғасырдың аяқ шенінде Өр Алтайға, Бұқтырма бойына орыс келімсектері, атты казак орыстар келе бастап, жергілікті халықтың өрісі, қонысы тарыла бастайды. Ептеген кикілжің жанжал да шығып қалады.

Осындай бір шақта, халқының еркесі, өзі де балғын денелі Таңырық бір жанжалда шыдамсыздық істеп, дау-жанжалға кездесіп қалады. Сонан тайқып, Өмір, Есілбай, Байқозы секілді батыр, ержүрек достарымен Қытай еліне өтіп кетеді. Жалғыз қызы мен келіншегін ала кетсе керек.

Қытай елінде Абақ керейдің, жайырдағы Наймандардың арасында жүріп, ауырып қайтыс болады. Жанындағы серік, жолдастарынан елге өлеңмен сәлем жолдайды. Бұл 1890 жылдардың маңайында. Таңырықтың елге айтқан өмірден өтердегі сәлемі баспа бетін көре алған жоқ, тек ел аузында, ағайындарыы, ұрпақтары буыннан – буынға ауызша айтумен жалғастырып, айтып келеді…

Таңырықтың бергі атасы Көкі болғанда, арғы атасы Қыйсық.

Кітапбаев, Б. Айта-айта Алтайды, Бошай ата қартайды [Мәтін]: — Өскемен: Рекламный Дайджест, 2012. – 500 б.

Қисық

Қыйсықтан Құттықадам, Едіге, Айтқұл, Ұзақ, Көкілер тарап, «Бес Қисық» атанған.

Дәулеттің шөбересі (Досқұлы – Қисықтан) Көкі деген кісі ұрпақты болған. Бірнеше әйелдерінен 17 ұл көрген. Онан басқа алымта-қарымта заманында қарсы жақтан мал да, жан да қолды болып, басым жақ ағайын барысында олар бөліске түскен. Сондай бір мерзімде Көкі: «Мен мал алмаймын, жан алайын» — деп, қабағы түскен Ершен деген қалмақ баласы мен көзі қарақаттай жаудыраған қазақ баласы Ноғашты алыпты. Өзі кеңпейілді Көкі, балалы-шағалы болса да, Ершенді де, Ноғашты да бала етіп өсіріп, ержеткен соң «бөлтек балаға, селтек қыздарың бар ма?» — деп жүріп, екеуін де үйлендіріп, екі отау тігіпті.

Құдайдың құдіретімен… осы екеуінен де едәуір ұрпақ тарап, олардың ішінен тамаша ақындар да, шешендер де, әділ би де, орамды, пысық ауқатты бай адамдар да шыққан.

Ноғаштың Мәнекей деген баласынан 4 ұл туады. Аттары Күмпейіс, Көдебай, Таңырық, Тазбала төртеуі де өз қатарының алды, рулы елге белгілі жақсы жігіттер болып өседі. Ерекше өнерімен, өзі әнші, өзі ақын, өзі өте тұлғалы, келбеттісі Таңырық болады. Таңырық 18-20 жасынан бастап Қаратайға, Көкжарлыға белгілі ақын, әнші болып атағы шығады. Семей, Ом быға дейін барып, көп жиында айтысып, ән салып жүлде алған белгілі ақын екен.

ХVІІІ ғасырдың аяқ шенінде Өр Алтайға, Бұқтырма бойына орыс келімсектері, атты казак орыстар келе бастап, жергілікті халықтың өрісі, қонысы тарыла бастайды. Ептеген кикілжің жанжал да шығып қалады.

Осындай бір шақта, халқының еркесі, өзі де балғын денелі Таңырық бір жанжалда шыдамсыздық істеп, дау-жанжалға кездесіп қалады. Сонан тайқып, Өмір, Есілбай, Байқозы секілді батыр, ержүрек достарымен Қытай еліне өтіп кетеді. Жалғыз қызы мен келіншегін ала кетсе керек.

Қытай елінде Абақ керейдің, жайырдағы Наймандардың арасында жүріп, ауырып қайтыс болады. Жанындағы серік, жолдастарынан елге өлеңмен сәлем жолдайды. Бұл 1890 жылдардың маңайында. Таңырықтың елге айтқан өмірден өтердегі сәлемі баспа бетін көре алған жоқ, тек ел аузында, ағайындарыы, ұрпақтары буыннан – буынға ауызша айтумен жалғастырып, айтып келеді…

Таңырықтың бергі атасы Көкі болғанда, арғы атасы Қыйсық.

Кітапбаев, Б. Айта-айта Алтайды, Бошай ата қартайды [Мәтін]: — Өскемен: Рекламный Дайджест, 2012. – 500 б.

Дәулет

Бескенің Дәулетінен Есқұлұлы, Досқұлы атты екі ұл туған. Есқұлыдан Бәйкісі және Бәйтен, ал Досқұлынан Құратай, Қыйсық аталары тараған.

Ақтанберді жыраудың батасын алып, Найман ішіндегі Сыбаннан шыққан Ақтайлақ бимен бір кезде өмір сүрген Жарылғас бидің немересі – Мая би Қаратай еліндегі құрметпен еске түсіретін абзал абыздардың бірі. Мая би және Қаратай елінің байы Есбол Құратайұлы мен баты­ры Шеруші Жәнібек Шақабайұлы үшеуі 1750 жылдары елдің алғашқы бір тобын бастап әкеліп, дәл осы қазіргі мекеніне қоныстандырған.

Мая Тоқарыстанұлы – жазбаша тарихқа кірген адам. 1745-47 жылдары Семей, Өскемен қаласының әкімдерімен келіссөз жүргізіп, Өр Алтайды бетке алып, ежелгі мекенге ба­рып қоныстанғанын хабарлайды. Отаршылардың әдеті емеспе, қазақ пен қалмақтың арасына ши жүгіртіп, соғыстырмақ болғаны қағазда қалған сықылды. Бірақ Мая бидің көреген саясаткерлігі елді арандатудан аман алып қалады. 

Мая биден кейінгі Қаратай елінің сөз тізгініне ие болған қайраткер – Дәулет Есбол байдың тұңғышы Мәметек. Катонқарағай өңірінде тұратындар жақсы біледі, аяқ бассаңыз болды, жер атауы, көл атауы, төбе, шоқы, жота, саз, бұлақ Мәметек атымен ата­лады. Жарылғас пен Мая бидің ерекше қасиеті Есбол ба­лаларынан Мәметекке ғана дарыған ғой. Мәметектен кейінгі Қаратай елінің сөзін ұстаған – Дәулет ішінде Бәйкісі атаның баласы Шәкен. Әкесі — Бұрхат Байкісіұлы. Би болған. Шәкен – Бұрхат бидің баласы. Ол да атақты би болған. Еңбек ауылының батыс жағында «Шәкен бұлағы»деген жер бар. Моңғолиядағы Өр Керейлерді биле­ген.

1860 жылға дейін Қаратай елі не Ресей, не Қытайға қарағанын білмей, дүбәра тіршілік кешіп келсе, осы кезде жүргізілген екі мемлекеттің шекаралық комиссиясының шешімі бойынша, Катонқарағай өңірі біржолата Ресей құрамына қарайтын болды. Осыдан кейін Шәңгіштай болы­сы құрылды. Сөйтіп Шыңғыстайдың алғашқы болысы болып Ережеп Ноқайұлы сайланып, содан 30 жыл табан аудармастан Қаратай елін басқарды. Бұл ұлы жазушы М. Әуезовтің «Абай жолы» романындағы: «Жиынға Өр Алтайдан Ережеп келді» дейтін Ережеп осы. Ережеп Дәулет Есболдың алтын­шы ұлы Жанмырзадан тарайтын шөбересі. Болыстың бірінші биі, яғни басты биі болып Маяның немересі Рүстем сайлана­ды. Сөйтіп Рүстем би атанады. Бір таңданарлық тарихи де­рек: Ережеп те, Рүстем де 30 жылдан кейін өз қызметтерін ұлдары Әбдікерім мен Мұсаға тапсырып өткізіп кеткен. Ере­жеп пен Рүстем екеуі де сөзге бірдей жүйрік болғандықтан, елі оларды Қос Қарагер деп атаған екен. Ережептің бәйгеден қатар озып келетін екі қарагер сәйгүлігі болған деседі. Халқы соны меңзеді ме, әлде екеуінің де түсі қараторы болды ма екен, кім білсін?! 

Алыптардың соңғы тұяғы, Қаратай елінің ақырғы атақты биі – Мұса Рүстемұлы. КСРО және Қазақстан оқу ісінің үздігі, Ленин орденді ардагер ұстаз Садық Түкебайұлының қалдырған мағлұматы бойынша Мұса би 1861 жылы туып, 1928 жылы қызылдардың қысымынан пәниден баз кешті. Бай-кулактардың тізіміне ілігіп, жер аударылатын болған соң, туған жердің топырағы бұйырсын деп, өзіне-өзі қол жұмсаған. Мұса бидің айырықша атап өтер еңбегі – сол кез­де санаулы адамдар ғана шұғылданған қазақ шежіресімен айналысып, оны 1910 жылдар шамасында кітап етіп баспадан шығаруы еді. Бошай аға Кітапбаев Мұса би шежіре кітабын өз қаржысына Омбыдан бастырып шығарған десе, Садық ақсақал Қазаннан шығып еді деп отыратын. 1992 жыл ғой деймін, күзде Оралхан Бөкеймен Катонқарағай аудандық баспаханасында кездесіп, Мұса бидің шежіре кітабын тауып алғанын айтып, сүйінші сұрап, ротопринтпен көбейтіп, бір-бір данасын Қайырды екеуіңе жіберем деген уәдесі бар еді, тағдыр оны орындауға мүмкіндік бермеді. Мұса би ту­ралы және оның сөздері жөнінде Б. Кітапбаевтың «Шежіре» кітабының 2-томында толығырақ қамтылып жазылған.

Мақажан ақын – Таңырықтың аталас інісі. 1840 жылда­ры туып, 1920 жылдарда таулы Алтайдың Қосағаш ауда­нына қарасты Жазатыр ауылында қайтыс болған. Мақажан Байпақұлы да Дәулеттің Көкі атасынан тарай­ды. Қаратайдың өткен ғасырда өмір сүрген ақындарынан көбірек ауызға алынатыны да, өлеңі көбірек сақталғаны да осы Мақажан. 

Мақажанға өлең он жеті жасында дарыған екен дейді… Түсінде Қызыр бабамыз: «Көген аламысың, өлең аламысың», – деп сұраса керек. «Көгенді қайтем, тіршілік болса то­лады, баға жетпес қазына – өлең берсең болады», – дей беріп оянып кетсе керек… Сөйтіп үш күннен кейін Мақажанға өлең қонады. 

Таңырық та, Мақажан да құйылып, төгіліп тұрған ақпа-төкпе ақындар болған. Оларға ойын қарасөзбен жеткізуден гөрі өлеңмен жеткізу әлдеқайда жеңіл екен. Ал Қаратай Шеруші атадан шыққан Қатшыбай ақын әрі тауып айта­тын өткір, әрі қауып айтатын сыншыл, міншіл ақын болған. Қазіргі поэзия теориясының тілімен оның өлеңдері шым­шыма деуге де болатын, мысқыл, әжуа қоюланып келетін сықақтар. 

Дәулет ішінде Тайлақ деген атадан тарайтын Тікебай ақынның ел аузында жүрген шығармалары көп. Бірақ ол кісі туралы көп дерек қолыма түспеді. 

Назырбаев, Қ. Катонқарағай қаламгерлері. [Мәтін]: Өмірдеректері мен шығармалары туралы / Қ. Назырбаев. – Астана: Нұра-Астана, 2017. – 176 бет. 

Қаратай

…Ел ақсақалы Бошай Кітапбаев үш томдық «Шежіре» атты кітабында Қаратай елінің қайдан шыққанын жан — жақты таратып жазды. Ақсақалдың айтуына қарағанда, Қаратайдың азан шақырып қойған аты Кенжебай болса керек. Бала кезінде ол Алтай өңірінде өткізілген бір үлкен адамның асында тай жарысында өзі мінген қара таймен бәрінен озып келіпті. Бәйгені тамашалап тұрған көрермендер «Қаратай келеді, Қаратай келеді!» деп айғайлап, кейіннен сол қара тайға мініп шапқан бала Кенжебай — Қаратай атанып кетсе керек. Қаратаймен бәйгеден келген баладан ел сөзін сөйлеп, ерлік үлгісін қалдырған Қаратай батырға дейінгі тағдыр ел арасында қалай баяндалады? Тайға таңба басқандай нақты құжаттар қолға түспегенмен, ауызша деректерде Қаратайдың от ауызды, орақ тілді би болғаны, оның атақты Қарасай батырмен бір тұста өмір сүріп, қол бастағаны жиі айтылады. Ал шежірешілер Қаратай әулетінің баянын былай тарқатады: тоғыз таңбалы найманның бір таңбасы Ергенектіден Сарыжомарт, Бура, Көкжарлы тарайды. Көкжарлыдан жеті Көкжарлы атанып кеткен жеті ұл — Андағұл, Жәрке, Қайқыберді, Қаратай, Құдайсүгір, Тәңірберді, Тілеуберді өрбиді. Ал Қаратайдан тараған Сарғалдақ, Дәулет, Шоңмұрын, Шеруші, Кәлім, Болат және олардың ұрпақтары тұтасымен Қаратай елі деп аталады.

Ел мен жер тарихына жетік жазушы Қ.Ысқақ Қаратайдың қол бастаған ерлігіне орай: «…Қилы — қилы заманда Сырға дейін босып, бабасының моласын Қаратауда қалдырып, атасының зиратын Арқадағы Тайатқан- Шұнақта тастап, Маңырақтан атамекені Катонқарағайға XVIII ғасырдың ортасында сүлдерін сүйретіп зорға жеткен Ергенектінің Қаратайы» деп баяндайды…

Арқадағы Манақа өзені бойында найманның Қаратай деген руы өмір сүргені туралы деректі Н. А. Аристов баяғыда  1897 жылы «Заметки об этническом составе тюрских племен и народностей и сведения об их численности» деген еңбегінде жазып кеткенін білікті ғалым, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қойшығара Салғараұлынан да естігенбіз.

Белгілі ғалым, жазушы Ақселеу Сейдімбек жазушы Әлібек Асқаровқа телефон шалып: «Сендер «Фолиант» баспасынан 2008 жылы шыққан менің  «Қазақтың ауызша тарихы» деген кітабымның 273-274 беттерін ашып қараңдаршы», — деген екен. Қарадық. Онда былай жазылған: «Қаратай елі. Қазақстанның шығысында, Алатай алабының Катонқарағай өңірінде Шабанбай жайлауы деген жер бар. Бұл жайлауды ертеден бері найман ішіндегі Қаратай елі мекен етеді. Жердің жаннатындай Шабанбай жайлауын қоныс еткен елдің еңсесі биік. Осыған орай айтылса керек, ел аузында: «Шабанбайдай жер қайда, Қаратайдай ел қайда?!»

…Бүгінде Катонқарағай ауылында Қаратай батыр атында саябақ ашылып, ауылдың кіреберісінде батыр бабаға ескерткіш мүсін орнатылған.

Қайырды Назырбаев.

Назырбаев, Қ. Катонқарағай [Мәтін]:  – Астана: Фолиант, 2011. – 280 б.